Dojrzewanie czyli co?
Różnica pomiędzy dzieciństwem, a okresem dojrzewania, nazywaną inaczej adolescencją, jest dość duża. Tak, więc zrozumienie, jak myśli i widzi świat nastolatek daje nam dostęp do zrozumienia kluczowych potrzeb młodych osób, ich zachowania i sposobu myślenia, a co za tym idzie umożliwia wspieranie ich rozwoju oraz pomocy w przejściu prze ten trudny dla nich okres. Wyniki badań pokazują jednoznacznie, że najważniejsze dla nastolatka staje się wtedy uzyskanie akceptacji i aprobaty ze strony rówieśników, a doświadczenie odrzucenie jest jednym z najbardziej bolesnych stanów emocjonalnych. Dlatego też skutki izolacji społecznej są zauważalne nie tylko w sferze społecznej, ale i emocjonalnej i poznawczej. Izolacja społeczna czy brak kontaktu z rówieśnikami bez względu na przyczynę są szkodliwe do tego stopnia, że mogą powodować zmiany strukturalne w niektórych obszarach mózgu. Pokazuje to, że nie ma drugiego takiego okresu, kiedy wrażliwość na odrzucenie i izolację od innych może mieć tak duże konsekwencje dla rozwoju.Podobnie, jak w pierwszych latach życia istnieje okno rozwojowe, tzw. „okres krytyczny”; dla nauki chodzenia i rozwoju mowy, tak dla młodej osoby dorastanie jest niezastąpionym czasem na rozwijanie kompetencji społecznych, nauki tworzenia trwałych relacji, kształtowania się tożsamości czy umiejętności patrzenia na świat oczami innych osób.
Najważniejsza jest akceptacja
W okresie dojrzewania opinie rówieśników nabierają wyjątkowo dużego znaczenia, szczególnie na jego początku, tzn. między 11 a 13 rokiem życia. Osoba w tym wieku może czasami sprawiać wrażenie, jakby nie myślała nad tym, co robi i nie liczyła się z konsekwencjami własnych działań. Dzieje się tak, ponieważ akceptacja ze strony grupy staje dla niej bardzo silnym motywatorem, tym samym bardzo jej potrzebując. Nagrody społeczne, takie jak szacunek i podziw ze strony rówieśników, powodują że ośrodek nagrody w mózg jest wręcz zalewany dopaminą. Dzieje się tak dlatego, ponieważ umiejętność właściwego funkcjonowania i odnajdywania się w grupie jest niezbędna dla realizacji zadań rozwojowych kolejnych okresach rozwojowych.Nastolatek musi m. in. nauczyć się funkcjonowania w grupie, do czego niezbędne jest dostrzegania, rozpoznawania i właściwego interpretowania subtelnych sygnałów emocjonalnych wysyłanych ze strony innych.
Kształtująca się tożsamość
Mniej oczywistym dla otoczenia zadaniem rozwojowym dla adolescencji jest uformowanie się stabilnej, czyli skonsolidowanej tożsamości. Nastolatek ze stabilną tożsamością w sytuacji, gdy np.: nie zostanie zaproszony na imprezę, na której mu zależy, raczej nie będzie się tym mocno przejmował. Może zinterpretować to jako zdarzenie jednorazowe i przyjąć, że następnym razem zostanie zaproszony. Będzie wstanie pomyśleć, że być może ktoś miał jakieś powody, żeby go nie zaprosić, może zapomniał lub była tego jeszcze jakaś inna przyczyna. U nastolatków, u których proces konsolidacji tożsamości został zakłócony, już na wczesnym etapie dojrzewania (11-12 lat) w podobnej sytuacji będzie prawdopodobnie czuł czy będzie wręcz przekonany, że wynika to z jego stałych, negatywnych cech wierząc, że powiedzmy jest tak nudny czy nieciekawy, że inni unikają z nim kontaktu i będzie tak już zawsze. Deficyty w zakresie stabilnej tożsamości będzie manifestować się często przez sztywne, mało elastyczne myślenie, w którym nie ma miejsca na rozważanie różnych możliwości czy różnych przyczyn jakiegoś wydarzenia. Będzie, to w efekcie powodować może doświadczanie większego stresu, a jeśli bycia odrzucanym będzie się regularnie powtarzać, to w końcu i tak może spowodować izolowanie się od innych w poczuciu, że posiada jakieś nieakceptowane przez innych cechy i może w końcu dojść do wniosku, że nawiązywanie kontaktów nie ma większego sensu, bo powoduje przeważnie cierpienie, a lepiej dla niego będzie więcej nie próbować, niż znowu czuć się odtrącony.
Sygnały społeczne w TOP 1
To jedna z najistotniejszych zmian w przeżywaniu świata przez nastolatków. Z powodu
dużej potrzeba aprobaty i akceptacji społecznej, w miejsce rodziców, najważniejszymi osobami
staje się grupa rówieśnicza. Młode osoby są, więc z tego powodu mocno wyczulone na sygnały akceptacji lub jej braku ze strony innych. Często zastanawiają się jakie inni mają na ich temat zdanie, czy są lubiani, co o nich myśli grupa, itp. Poświęcanie temu dużo uwagi daje możliwość nrozwoju istotnej umiejętności psychicznej, nazywanej mentalizacją. Jest to ważna psychologiczną zdolności, która polega na trafnym rozpoznawaniu stanu umysłowego, intencji i przekonań innych osób na temat siebie i świata. Składnikami mentalizacji są m. in. empatia, skuteczna regulacja emocjonalna, rozpoznawanie tego, jak są odbierani i innych przekazów społecznych. Mentalizacja bywa też nazywana „myśleniem o myśleniu” lub „meta-myśleniem”. Oznacza to zdolność dopatrzenia na siebie i innych z dystansem czy z pozycji „obserwatora” pozwalając na dostrzeganie stanów emocjonalnych, intencji, nastawienia czy przekonań innych. Innymi słowy jest to zdolność do „wejścia w czyjąś skórę”. Pozwala to na lepsze i skuteczniejsze rozumienie siebie, swoich zachowań, stanów emocjonalnych, decyzji dając w efekcie możliwość przewidywania skutków własnego działania i widzenia szerszej perspektywy różnych sytuacji. Jest to kluczowe dla nawiązywania i podtrzymywania satysfakcjonujących więzi z innymi.
Wszystko byle nie odrzucenie
Jak już wyżej wspomniałem, najważniejszych potrzebami nastolatka są potrzeby aprobaty, uwagi i akceptacji rówieśników. Dlatego w sytuacji ryzyka jej utraty adolescent może zachowywać się w sposób pozornie nieracjonalny, podejmować ryzykowne zachowanie czy wybierać karę, jeśli w grę wchodzi utrata akceptacji grupy. Jednocześnie zbyt często doświadczanie odrzucenia może stać się źródłem izolacji od innych. Dzieje się tak, gdy nastolatek jest przekonany, że lepsze będzie wycofanie się z kontaktów z innymi, niż doświadczanie po raz kolejny dojmującego poczucia odrzucenia. Wykluczenia społecznego może mieć wywołać poważne następstwa dla dalszego rozwoju, a nawet powodować strukturalne zmiany w przednich (czołowych i przedczołowych) obszarach mózgu. Według wielu badań, poczucie izolacji i wykluczenia społecznego w żadnym innym okresie rozwojowym, nie będzie miało tak poważnych i długotrwałych następstw, jak w okresie dojrzewania.
Rządy impulsywności u nastolatka
U nastolatków często da się zaobserwować zwiększoną impulsywność. Wynikają to z tego, że będąc pod wpływem emocji młoda osoba może chwilowo utracić zdolność do refleksyjnego myślenia i przewidywania konsekwencji swoich działań. Dzieje się tak, gdy w stanie emocjonalnego pobudzenia elastyczność myślenia jest zastępowana przez widzenie świata w sposób „czarno-biały” czyli w kategoriach „wszystko albo nic”. Tak, więc zdolność do nawiązywania pozytywnych relacji i silnych, trwałych więzi przykłada się znacząco na budowanie odporności psychicznej i pewności siebie, co jest bardzo ważne dla dalszego rozwoju. Mówiąc wprost, można stwierdzić, że osoby nastoletnie reagują na odrzucenie znacznie silniej, niż dzieci czy osoby dorosłe, a więc silniej też dążą do uniknięcia czucia się w taki sposób.
Co dla nastolatka jest najważniejsze?
Najbardziej charakterystyczne dla nastolatków jest silne dążenie do nawiązywania pozytywnych kontaktów z grupą rówieśniczą i do poczucia, że są akceptowani i lubiani. Oznacza to, że dla nastolatka rówieśnicy są szczególnie ważni i mają na niego duży wpływ. Dążąc do akceptacji z ich strony mogą decydować się na działania, mogące być nie zrozumiałe dla innych, zwłaszcza dla dorosłych. Dzieje się tak, ponieważ w okresie dojrzewania grupa rówieśnicza staje się znacznie ważniejsza od rodziców. Pamiętając o tym łatwiej jest zrozumieć motywy funkcjonowania nastolatka, jego działania, decyzje i sposób w jaki myśli.
