Zaburzenia osobowości borderline
Z ang.: Borderline Personality Disorder (BPD) to jedne z poważnych zaburzeń osobowości, charakteryzujące się niestabilnością w kilku kluczowych obszarach życia: emocjach, relacjach interpersonalnych, obrazie samego siebie oraz kontroli impulsów.
Osoby doświadczające tego zaburzenia żyją w stanie intensywnego, trudnego do uregulowania chaosu emocjonalnego, który często prowadzi do znacznego cierpienia i trudności w codziennym funkcjonowaniu, widicznym szczególnie w relacjach interpersonalnych.
Grinker i In. (1968) próbowali ustalić wspólny mianownik badanego zespołu objawów zaburzeń bordeline, który byłby obecny u wszystkich Pacjentów, rozpoznali:
✅ Złość jako główny lub jedyny afekt.
✅ Patologie w związkach między ludzkich,
✅ Brak spójnej tożsamości.
Szczególnie widoczna i jednocześnie bardzo dotkliwa dla tej grupy osób jest uporczywa depresyjność, Pacjenci ci żarliwie pragną relacji z osobami, które mogliby mieć na wyłączność bez ryzyka porzucenia. Domagają się takich związków tonem roszczeniowym w poczuciu wyjątkowych zasług, co daje efekt odwrotny do zamierzonego, gdyż przytłacza i odpycha innych. Kiedy wreszcie stworzą z kimś relację pojawiają się u nich lęki dwojakiego rodzaju.
Z jednej strony zaczynają się martwić, że druga osoba ich całkowicie zagarnie i zatracą własną tożsamość w prymitywnej fantazji o zespoleniu. Z drugiej strony doświadczają lęku graniczącego z paniką, ponieważ są przekonani, że w każdej chwili mogą zostać odrzuceni bądź opuszczeni. Aby uchronić się przed samotnością niejednokrotnie uciekają się do aktów samookaleczenia lub gestów samobójczych. Mają wrażenie, ze osoba na której im zależy będzie ich chciała uratować.
Osoby te podejmują szalone wysiłki aby uniknąć prawdziwego lub wyobrażonego opuszczenia – ich zdolności do radzenia sobie w samotności są znikome, podobnie zresztą jak ich umiejętność do radzenia sobie w bliskich i długotrwałych związkach z innymi, co wprowadza w ich życie element chaosu i kruchości zarazem. Wzorcem relacji interpersonalnych jest intensywność, aż do zranienia (zarówno siebie jak i partnera) z wahaniem między ekstremami idealizacji i wzgardzenia. Również obraz samego siebie jest trwale niestabilny, a buntowniczość wobec siebie i innych jest podobna do buntowniczości typowej dla adolescentów.
Zarówno emocjonalnie, jak i w warstwie zachowań osoby z zaburzeniami typu borderline charakteryzują się impulsywnością w przynajmniej dwóch obszarach, w których potencjalnie może dojść do autodestrukcji (np. wydawanie pieniędzy, seks, odurzanie się, niebezpieczna jazda, objadanie się). Impulsywność objawia się w postaci takich zachowań , jak np. samouszkodzenia i próby samobójcze. Wyrazem niestabilności afektywnej , spowodowanej znaczną reaktywnością nastroju, są kilkugodzinne epizody dysforyczne.
Zgodnie z klasyfikacją DSM-5, zaburzenie to przejawia się poprzez:
Utrwalony wzorzec niestabilności relacji interpersonalnych, obrazu Ja i emocji, oraz znacznej impulsywności, który pojawia się we wczesnej dorosłości i ujawnia w różnych kontekstach, na co wskazuje co najmniej 5 poniższych kryteriów:
✅ Gorączkowe próby uniknięcia opuszczenia rzeczywistego lub wyimaginowanego.
✅ Wzorzec niestabilnych i intensywnych relacji interpersonalnych, które cechuje na przemian skrajne idealizowanie i dewaluowanie innych,
✅ Zaburzenia tożsamości: znaczący i trwały brak stabilności obrazu lub poczucia Ja
✅ Impulsywność w co najmniej dwóch potencjalnie szkodliwych dla jednostki obszarach aktywności ( np. wydawanie pieniędzy, seks, substancje psychoaktywne, nieostrożna jazda autem, obżarstwo ),
✅ Powtarzające się zachowania, gesty lub groźby samobójcze lub samookaleczenia.
✅ Niestabilność emocjonalna spowodowana silną reaktywnością nastroju ( zwykle kilka godzin rzadziej kilka dni)
✅ Utrzymujące się poczucie pustki 8. Nieadekwatna silna złość, lub trudności z jej opanowaniem
✅ Przemijające napady paranoidalne lub poważne objawy dysocjacyjne jako reakcja na stres
Przyczyny i możliwości leczenia zaburzeń borderline:
Przyczyny są wieloczynnikowe i mogą obejmować:
✅ traumę w dzieciństwie (przemoc fizyczna, emocjonalna, seksualna, zaniedbanie),
✅ niestabilne środowisko rodzinne (w tym dezorganizację więzi z opiekunami),
✅ predyspozycje biologiczne i genetyczne (zwiększona wrażliwość emocjonalna),
✅ czynniki neurobiologiczne (np. zaburzenia w pracy ciała migdałowatego i kory przedczołowej odpowiedzialnych za regulację emocji).
Czy zaburzenie borderline można leczyć?
Tak, dziś już wiadomo z całą pewnością, że zaburzenia borderline oraz inne zaburzenia osobowości są wyleczalne. Przy odpowiednio prowadzonej terapii zaburzenia osobowości – w tym borderline i inne – uznawane są obecnie za dobrze rokujące w leczeniu, pod warunkiem odpowiedniego zaangażowania się terapię i nie zerwania jej przedwcześnie.
Do najskuteczniejszych metod należą:
✅ Terapia Skoncentrowana na Przeniesieniu (TFP) – praca nad wzorcami relacyjnymi i nieświadomymi konfliktami.
✅ Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT) – stworzona specjalnie dla BPD, pomaga w regulacji emocji i budowaniu umiejętności interpersonalnych.
✅ Terapia Oparta na Mentalizacji (MBT) – ukierunkowana na zmianę głęboko zakorzenionych wzorców myślenia i zachowania,
Przy diagnozie borderline ważne jest odróżnienie BPD od innych trudności, takich jak:
- zaburzenia afektywne dwubiegunowe (ChAD) – w BPD wahania nastroju są szybsze (godziny–dni) i silniej związane z kontekstem relacyjnym,
- zespół stresu pourazowego (PTSD) – choć często współwystępują.
Jak wygląda leczenie osób z zaburzeniami osobowości?
Leczenie zaburzenia osobowości typu borderline (BPD) opiera się przede wszystkim na psychoterapii, choć często w początkowych etapach terapii wskazane jest włączenie także farmakoterapii.
Terapia zaburzeń borderline – i innych zaburzeń osobowości – to proces długofalowy. Osoby, które podejmują psychoterapię i systematycznie w nią inwestują, zgłaszają znaczną poprawę w zakresie:
- stabilizacji nastroju,
- zmniejszenia impulsywności,
- poprawy relacji z bliskimi,
- lepszego rozumienia siebie i swoich reakcji.
Centrum Psychoterapii AZYMUT specjalizuje się w terapii osób z zaburzeniami osobowości — w tym Borderline, depresyjnymi i innymi. Terapia Skoncentrowana na Przeniesieniu autorstwa Prof. Otto Kernberg’a i jest jedną z kluczowych, sprawdzonych, o udowodnionej skuteczności metod pracy z zaburzeniami osobowości i jest oferowana przez psychoterapeutów w naszym centrum.
Terapia Skoncentrowana na Przeniesieniu:
Z ang.: Transference-Focused Psychotherapy (TFP), to oparty na psychoterapii psychodynamicznej, ustrukturyzowany model leczenia opracowany przez Otto Kernberga i jego współpracowników. Jest to podejście przeznaczone dla osób z różnymi typami zaburzeń osobowości, zwłaszcza, jak: borderline, narcystyczna, histrioniczna, zależna, itp.).
Głównym założeniem TFP jest przekonanie, że kluczowe trudności osób z zaburzeniami osobowości wynikają z rozproszenia i skrajnego rozszczepienia wewnętrznych reprezentacji siebie i innych. Terapia koncentruje się na przepracowywaniu tych nieświadomych, rozszczepionych wzorców w relacjach, które manifestują się w relacji terapeutycznej – w procesach nazywanych: przeniesienie i przeciwprzeniesienie.
Kluczowe elementy TFP:
✅ Analiza przeniesienia – terapeuta i pacjent wspólnie badają, jak wzorce relacyjne z przeszłości pojawiają się „tu i teraz” w kontakcie z terapeutą.
✅ Praca z mechanizmami obronnymi – np.: przez pomaganie pacjentowi w integrowaniu skrajnie przeciwstawnych wyobrażeń o sobie i innych (np. „całkowicie dobry” vs „całkowicie zły”).
✅ Ustalanie ram i kontraktu terapeutycznego (setting’u) – jasne, stabilne granice, które dają poczucie bezpieczeństwa i struktury.
✅ Interpretacja – stopniowe łączenie sprzecznych, nieświadomych treści w spójną narrację o sobie i świecie.
Najnowsze badania pokazują skuteczność tej formy psychoterapii w leczeniu większości zaburzeń osobowości, a w jego zmodyfikowanej wersji – w Terapii Skoncentrowanej na Przeniesieniu dla Osób z Wyższego Poziomu Organizacji Osobowości, z ang.: Dynamic Psychotherapy for Higher-Level Personality Pathology (HPTP) to adaptacja TFP stworzona z myślą o Pacjentach z neurotyczną organizacją osobowości, czyli Pacjentach doświadczający, m.in. zaburzeń lękowych, fobii, napadów paniki, itp. Skupia się ona wtedy raczej na łagodzeniu sztywnych wzorców obronnych i konfliktów wewnętrznych, pomagając w budowaniu bardziej elastycznego i satysfakcjonującego życia.
Terapia Skoncentrowana na Przeniesieniu dla Adolescentów:
Z ang.: Transference-Focused Psychotherapy for Adolescents (TFP-A) to specjalistyczna odmiana psychoterapii psychodynamicznej, a dokładnie modyfikacja terapii TFP, stworzona dla młodzieży z zaburzeniami osobowości, ale i dla młodych ludzi z różnymi trudnościami emocjonalnymi. Skupia się ona na analizowaniu relacji „tu i teraz” w celu uporządkowania przeżywanych uczuć i zbudowania spójnej tożsamości.
Terapia sprawdza się w przypadku nastolatków, u których występują:
- Chroniczne wahania nastroju i silne emocje, trudne do wyregulowania.
- Poważne trudności i powtarzające się konflikty w relacjach z rówieśnikami lub rodziną.
- Niejasne, chwiejne poczucie własnego „ja”.
- Epizody autoagresji, samouszkodzeń lub myśli samobójczych.
Jak wygląda proces leczenia?
Opiera się najczęściej na indywidualnych sesjach ze Specjalistą, najczęściej 2 razy w tygodniu, w gabinecie, w pozycji siedzące (nie stosuje się kozetki).
✅ Aktywny terapeuta: Terapeuta nie ogranicza się do pasywnego słuchania – aktywnie analizuje relację z pacjentem i konfrontuje go z trudnymi uczuciami.
✅ Współpraca z otoczeniem: Integralną częścią terapii jest wsparcie i regularny kontakt z rodzicami lub opiekunami.
TFP-A ma na celu przede wszystkim zapanowanie nad impulsywnymi zachowaniami, redukcję objawów depresyjnych czy lękowych, a także pomoc w nawiązywaniu satysfakcjonujących i stabilnych relacji z innymi. Pomaga nastolatkowi także odnaleźć się w szkole i realizować codzienne cele.
Skuteczność TFP:
Badania kliniczne potwierdzają, że TFP prowadzi do:
- zmniejszenia impulsywności i zachowań autodestrukcyjnych,
- poprawy stabilności emocjonalnej,
- lepszego funkcjonowania w relacjach interpersonalnych,
- redukcji objawów depresyjnych i lękowych,
- trwałej zmiany w strukturze osobowości, a nie tylko powierzchownej zmiany objawów.
Literatura:
- Caligor, E., Kernberg, O.F., Clarkin, J.F., Yeomans, F.E. (2019). Psychoterapia psychodynamiczna patologii osobowości. Leczenie self i funkcjonowania interpersonalnego. Kraków: Polskie Towarzystwo Psychoterapii Psychodynamicznej
- Caligor, E., Kernberg, O.F., Clarkin (2017) Podręcznik psychoterapii psychodynamicznej w patologii osobowości z wyższego poziomu. Kraków: Polskie Towarzystwo Psychoterapii Psychodynamicznej
- Kernberg, O.F. (2021). Leczenie ciężkich zaburzeń osobowości. Przepracowanie agresji i odzyskanie erotyzmu. Kraków: Polskie Towarzystwo Psychoterapii Psychodynamicznej
- Yeomans, F.E.,Clarkin, J.F.,Kernberg, O.F. (2015). Psychoterapia skoncentrowana na przeniesieniu w leczeniu zaburzeń osobowości borderline. Podręcznik kliniczny. Kraków: Polskie Towarzystwo Psychoterapii Psychodynamicznej
